Opleiden voor de buren

Het lerarentekort wordt al jaren in termen van urgentie beschreven. Toch blijft de aanpak vaak hangen bij wat een individuele school of opleiding zelf kan organiseren: een extra wervingscampagne, een nieuw duaal traject, een korting op begeleidingstijd. In de Onderwijsregio Hollands Noorden is daarom een verkenning uitgevoerd naar wat duaal opleiden duurzaam succesvol maakt. De uitkomst is helder, en ongemakkelijk: zonder regionale regie en bestuurlijke moed komen we er niet.

In dit essay vatten wij de belangrijkste lijnen samen uit het rapport Duaal opleiden: een verkenning, dat wij samen met Ilona van Heijst, Yvonne Rijns en Rosalinde Stadt schreven in opdracht van de Onderwijsregio Hollands Noorden. We doen dat vanuit één centrale boodschap: opschalen lukt alleen als besturen samen kiezen.

Van verkenning naar uitvoering

De verkenning combineert drie sporen: literatuurstudie, interviews met duale studenten en inspirerende praktijkvoorbeelden uit andere regio's. Op 28 november 2025 zijn de eerste resultaten voorgelegd aan een brede vertegenwoordiging van de Onderwijsregio – bestuurders, schoolleiders, medewerkers van scholen en lerarenopleidingen, en gemeenteambtenaren. Aan de dialoogtafels werd duidelijk dat de ambities breed gedragen zijn: onderwijs op locatie, leerhotspots, communityvorming. Maar even duidelijk werd dat opschaling alleen lukt met keuzes over structuur, financiering en samenwerking.

Ambitie is geen tekort in de regio. Wat ontbreekt, is een gedeelde infrastructuur die die ambitie draagt.

Drie schuivende panelen: structuur, financiering, cultuur

Wie de verkenning op één blad probeert samen te vatten, komt steeds terug bij drie panelen die tegelijk in beweging moeten komen.

1. Structuur: één voordeur, gedeelde kwaliteit

Een aankomende leraar zou niet langs zeven scholen en twee opleidingen moeten zoeken naar een passend traject. Het onderwijsloket – of de onderwijsregio als geheel – kan de rol van vaste voordeur vervullen voor instroom, matching en begeleiding. Daarachter zijn gezamenlijke kwaliteitskaders nodig: wat verwachten we van een werkplekbegeleider, hoeveel tijd krijgt die, hoe verbinden we theorie en praktijk? Zonder die kaders blijft kwaliteit afhankelijk van toeval.

2. Financiering: een fonds of ingroeimodel

Het is niet houdbaar dat scholen die bovenformatief opleiden dat alleen uit eigen middelen doen, terwijl de hele regio profiteert. De verkenning roept op om serieus werk te maken van een regionaal fonds of ingroeimodel, zodat begeleidingscapaciteit en opleidingsplekken eerlijk verdeeld worden. Dit is geen technische exercitie – het is een politieke keuze over wat we als gezamenlijke verantwoordelijkheid zien.

3. Cultuur: opleiden voor de buren

MOISZ in Amsterdam – een samenwerking tussen 44 schoolbesturen, de gemeente en de Amsterdamse pabo's – laat zien hoe solidariteit een werkprincipe kan worden. Scholen met veel begeleidingservaring leiden ook op voor andere scholen. Het idee dat 'opleiden voor de buren' van uitzondering tot uitgangspunt wordt, vraagt om een cultuurverandering die niet vanzelf komt. Bestuurders moeten hardop kiezen dat ze niet alleen voor hun eigen vacatures werven.

"Solidariteit is geen zachte waarde. Het is de meest realistische manier om in een krappe arbeidsmarkt voldoende leraren op te leiden."

Wat de student zelf zegt

Achter de bestuurlijke vraagstukken staat de duale student. Uit de gesprekken die wij voor het rapport voerden, kwamen herkenbare signalen. Studenten ervaren begeleiding als wisselvallig: 'Het voelt soms wat afgeraffeld. Er komt twee keer iemand op lesbezoek.' Ze willen meer transparantie over de tijd die een begeleider krijgt, en een stabielere koppeling tussen theorie en praktijk. De begeleider op school staat vaak veraf van de theorie van de opleiding. Dat is geen verwijt aan individuen – het is een systeemvraagstuk.

Het rapport vertaalt deze ervaringen in vijf adviezen: houd rekening met de specifieke situatie van de leraar in opleiding, bied mogelijkheden voor uitwisseling, maak heldere afspraken over de verschillende rollen, zorg voor een sterke verbinding tussen theorie en praktijk, en besteed expliciet aandacht aan idealen en realistische verwachtingen. Geen van die adviezen is spectaculair. Samen vormen ze de bouwstenen waar elke regio aan zou moeten werken.

Inspiratie zonder blauwdruk

Er is geen blauwdruk. Wel zijn er voorbeelden die laten zien dat het kan: Windesheim Pabo Duaal, Fontys ALO Duaal, MOISZ en ASK – Aan de Slag voor de Klas. Ze verschillen in vorm, maar combineren dezelfde bouwstenen: modulaire leerpaden, sterke begeleiding, regionale regie, een 'zachte landing' voor zij-instromers en een principe van solidariteit tussen scholen.

Wat in al deze voorbeelden opvalt, is dat de duurzaamheid van het traject niet schuilt in de slimheid van het ontwerp, maar in de bereidheid van partijen om er samen aan vast te houden – ook als het schuurt.

Een uitnodiging aan bestuurders

Voor Onderwijsregio Hollands Noorden – en voor andere regio's met vergelijkbare opgaven – ligt er een uitnodiging. Niet om nóg een traject toe te voegen aan een al volle catalogus, maar om de bestaande initiatieven te bundelen in een samenhangend regionaal arrangement. Met afspraken over structuur en financiering. Met solidariteit als kompas. En met een onderwijsloket dat de vaste voordeur vormt voor iedereen die het vak in wil.

Dat vraagt om bestuurlijke moed: keuzes maken die op de korte termijn lastig zijn, in het besef dat de regio op de lange termijn alleen samen voldoende leraren opleidt. Wij geloven dat die moed er is. En dat de verkenning een goed startpunt biedt om er handen en voeten aan te geven.

"We hebben de ambities niet nodig. Die zijn er. We hebben de afspraken nodig die de ambities dragen."